Türkiye’de milyonlarca genç için tercih dönemi, yalnızca bir okul veya bölüm seçme süreci değildir. Bu dönemde verilen kararlar gençlerin gelecekteki mesleklerini, çalışma hayatına geçiş sürelerini, gelir düzeylerini ve hatta yaşayacakları şehirleri etkileyebilecek uzun vadeli sonuçlar doğurur. Buna rağmen tercihler çoğu zaman sınav puanları, başarı sıralamaları, çevreden edinilen bilgiler ve bazı mesleklere ilişkin yerleşik kabuller üzerinden şekillenir.
Oysa gençlerin yalnızca “Hangi bölümü kazanabilirim?” sorusuna değil, “Bu bölümden mezun olduğumda beni nasıl bir çalışma hayatı bekliyor?” sorusuna da cevap bulması gerekir.
Türkiye İş Kurumu (İŞKUR), geçtiğimiz tercih döneminde Danışman Bilgi Sistemi’ni, kısa adıyla DABİS’i, mobil uygulaması üzerinden öğrencilerin, velilerin ve mezunların doğrudan erişimine açarak bu ihtiyaca güçlü bir karşılık verdi. LGS’ye giren yaklaşık 1 milyon ve YKS’ye giren yaklaşık 2.5 milyon genç dikkate alındığında, söz konusu hizmet doğrudan veya dolaylı olarak 3.5 milyon genci ve onların ailelerini ilgilendiren önemli bir kamu hizmeti olarak öne çıktı.
Mezunları görüyorlar
Bir üniversite bölümünün popüler olması, mezunlarının kolay iş bulduğu anlamına gelmeyebilir. Aynı şekilde adı çok bilinmeyen bir program, güçlü istihdam olanaklarına veya önemli bir girişimcilik potansiyeline sahip olabilir. Gençlerin bu farklılıkları görebilmesi ise güvenilir ve karşılaştırılabilir verilere erişmesine bağlıdır.
DABİS tam da bu ihtiyaca cevap verdi. Sistem sayesinde kullanıcılar mesleki alanlar ile ön lisans ve lisans programlarını; istihdam oranı, ilk iş bulma süresi, ücret dağılımı, çalışılan işyeri sayısı, işte kalma süresi, girişimcilik oranı, girişimlerin yaşam süresi, akademide çalışma oranı ve sektör dağılımı gibi çok sayıda gösterge üzerinden inceleme imkânı buldu.
Mesleki alan tercihi yapacaklara 14, üniversite bölümü seçmeyi düşünenlere ise 15 ayrı gösterge sunulması, DABİS’in basit bir meslek tanıtım uygulamasından çok daha fazlası olduğunu ortaya koydu. Sistem, eğitim ile istihdam arasındaki ilişkiyi görünür hâle getiren kapsamlı bir kariyer bilgi altyapısı olarak gençlere rehberlik etti.
Gençler, tercih etmeyi düşündükleri bölümlerin mezunlarının ne kadar sürede iş bulduğunu, hangi sektörlerde çalıştığını, kariyerleri boyunca kaç işyeri değiştirdiğini ve girişimciliğe ne ölçüde yöneldiğini görebildi. Veliler de çocuklarının geleceği hakkında kulaktan dolma bilgiler yerine somut göstergeler üzerinden değerlendirme yapabildi.
Veri iş birliği örneği
DABİS’in en değerli taraflarından biri, sunduğu bilgilerin kapsamlı bir kamu veri altyapısına dayanmasıdır. Sistemdeki göstergeler; Millî Eğitim Bakanlığı ve Yükseköğretim Kurulundan alınan mezuniyet bilgileri ile Sosyal Güvenlik Kurumu’nun 2010-2024 dönemine ilişkin anonimleştirilmiş çalışma verilerinin belirli metodolojik kurallar çerçevesinde eşleştirilmesiyle oluşturuldu. DABİS, Türkiye’de kamu kurumlarının sahip olduğu büyük veri kapasitesinin vatandaş odaklı bir hizmete nasıl dönüştürülebileceğini göstermesi bakımından da önem taşıyor.
İŞKUR’un değişen yüzü
İŞKUR’un kamuoyundaki geleneksel algısı çoğu zaman iş arayanlarla işverenleri buluşturan bir kurum olmakla sınırlıdır. Oysa kurumun son yıllarda üstlendiği rol, işe yerleştirmenin çok ötesine geçiyor. Mesleki yönlendirme, beceri geliştirme, işgücü piyasası araştırmaları, aktif işgücü programları, gençlerin çalışma hayatına hazırlanması ve dijital kariyer danışmanlığı bu yeni rolün başlıca unsurlarıdır.
DABİS’in İŞKUR Mobil’e taşınması da bu kurumsal dönüşümün güçlü bir göstergesi. İŞKUR, yalnızca iş arama sürecinde başvurulan bir kurum olmadığını; kişinin eğitim tercihinden başlayarak çalışma hayatına geçişini destekleyen kapsamlı bir kariyer kurumu hâline geldiğini gösteriyor.
Üstelik dijital erişimin artırılması, yüz yüze danışmanlığın geri plana bırakılması anlamına gelmiyor. İŞKUR bünyesindeki iş ve meslek danışmanları, tercih döneminde öğrencilere ve velilere bireysel danışmanlık hizmeti sunmaya devam ediyor.
Kararı güçlendiriyor
Elbette hiçbir veri sistemi, bir gencin hangi mesleği seçmesi gerektiğine tek başına karar veremez. Ücret veya istihdam oranı, doğru tercihin yegâne ölçütü değildir. Bireyin ilgisi, yeteneği, kişiliği, değerleri ve yaşam beklentileri de karar sürecinin merkezinde yer almalıdır.
DABİS de öğrencilerin yerine tercih yapmıyor ya da kesin bir iş veya gelir garantisi sunmuyor. Geçmiş dönem mezunlarının deneyimlerinden hareketle muhtemel çalışma hayatı görünümünü ortaya koyuyor. Dolayısıyla, sistem gençlerin kişisel beklentileri ile işgücü piyasasının gerçekleri arasında daha sağlıklı bir bağ kurmalarına yardımcı rolde.
Doğru bilgi çok değerli yatırım
Eğitim ile istihdam arasındaki uyumsuzluk, yalnızca bireysel bir hayal kırıklığı yaratmaz. Uzayan iş arama süreleri, becerilerin kullanılamaması, alan dışı çalışma ve genç işsizliği, ülkenin insan kaynağı kapasitesini de zayıflatır. Bu bakımdan kariyer rehberliğinin güçlendirilmesi aynı zamanda bir eğitim, istihdam ve kalkınma politikasıdır. DABİS’in 2025 yılında İŞKUR’a devredilmesinin ardından geliştirilerek İŞKUR Mobil üzerinden toplumun doğrudan erişimine açılması, bu anlamda çok önemli.
Tercih dönemi sona erdi. Üniversite sınav sonuçları açıklandı. Yeni akademik dönem neredeyse başlamak üzere. Ancak İŞKUR’un gençlere sunduğu kariyer rehberliği devam ediyor. DABİS, bundan sonraki dönemde de öğrencilerin, mezunların ve ailelerin eğitim ile çalışma hayatı arasındaki ilişkiyi daha iyi anlamalarına yardımcı olacak.